علت جرقه زدن جاروبرقی چیست؟ ۴ دلیل مهم و روش رفع مشکل

یکی از رایج‌ترین مشکلاتی که کاربران جاروبرقی با آن روبه‌رو می‌شوند جرقه زدن موتور جاروبرقی است؛ مشکلی که اگر به ظاهر ساده دیده شود اما در عمل می‌تواند نشانه‌ای جدی از خرابی قطعات الکتریکی، فرسودگی ذغال، اتصالی داخلی، سوختگی آرمیچر یا حتی آسیب کامل موتور باشد.

این پدیده علاوه بر ایجاد خطرات الکتریکی می‌تواند باعث کاهش قدرت مکش، خاموش شدن ناگهانی دستگاه، بوی سوختگی، افزایش صدا و کاهش طول عمر موتور شود.

جرقه زدن موتور جاروبرقی چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟

جرقه‌هایی که در هنگام کارکرد جاروبرقی در اطراف کلکتور، ذغال، سیم‌پیچ یا بدنه موتور دیده می‌شوند معمولا نشانه بروز مشکلی جدی در یکی از اجزای داخلی هستند. این جرقه‌ها معمولا در دو رنگ دیده می‌شوند:

• جرقه آبی: معمولا مربوط به خرابی ذغال، کلکتور، بالشتک یا آرمیچر است.
• جرقه قرمز: اغلب نشانه سوختگی سیم‌پیچ‌ها، اتصالی شدید یا فشار بیش‌ازحد است.

جرقه زدن به معنای وجود اختلال در جریان الکتریکی، اصطکاک بیش از اندازه، ناهماهنگی در حرکت آرمیچر، اتصال کوتاه یا آسیب دیدن قطعات مکانیکی است. اگر این پدیده نادیده گرفته شود ممکن است به سوختن موتور و خسارت‌های سنگین منجر شود.

فرسودگی ذغال موتور جاروبرقی؛ شایع‌ترین علت جرقه زدن

یکی از مواردی بسیار مهم نقش ذغال در ایجاد جرقه است. ذغال‌ها نقش انتقال جریان برق به کلکتور را بر عهده دارند و اگر کوتاه، سفت، سوخته یا شکسته باشند، موتور به‌درستی کار نمی‌کند.

ذغال‌موتور (Carbon Brush) قطعه‌ای از جنس کربن است که به وسیله فنر روی سطح کلکتور قرار می‌گیرد. مهم‌ترین وظایف آن انتقال جریان الکتریکی به آرمیچر، ایجاد تماس یکنواخت و ثابت در زمان چرخش موتور، جلوگیری از ایجاد جرقه‌های شدید در زمان کار است و اگر ذغال‌ها در جای درست قرار نگیرند یا به اندازه کافی بلند نباشند موتور دیگر تماس الکتریکی ثابت ندارد و همین ناهماهنگی باعث ایجاد جرقه‌های آبی‌رنگ می‌شود.

علائم و نشانه‌های خرابی ذغال جاروبرقی

علائم خرابی ذغال جاروبرقی شامل موارد زیر است:

• جرقه زدن موتور جاروبرقی (جرقه آبی یا ریز)
• کاهش قدرت مکش
• صدای ناهنجار هنگام کار
• بوی لُختی یا بوی سوختگی
• داغ شدن سریع موتور
• افزایش ناگهانی مصرف جریان
• لرزش و ناپایداری در سرعت چرخش

کوتاه شدن ذغال، کج شدن آن، شکستن، گیر کردن فنر یا نامرغوب بودن جنس ذغال، همگی باعث ایجاد اختلال در کارکرد موتور می‌شود.

راهنمای کامل تعویض ذغال موتور جاروبرقی (مرحله‌به‌مرحله)

تعویض صحیح ذغال یکی از مهم‌ترین اقداماتی است که در زمان مشاهده جرقه زدن موتور جاروبرقی باید انجام شود. این فرآیند اگر درست انجام نشود علاوه بر افزایش احتمال جرقه ممکن است به کلکتور، آرمیچر و سیم‌پیچ‌ها نیز آسیب وارد کند. در ادامه تمامی مراحل تعویض ذغال موتور جاروبرقی ارائه شده است تا کمترین خطا در هنگام انجام این کار رخ دهد.

مرحله اول: قطع کامل برق و ایجاد شرایط ایمن برای تعمیر

در اولین قدم باید جاروبرقی را به‌طور کامل از برق جدا کرد تا هرگونه احتمال برق‌گرفتگی، اتصال کوتاه یا آسیب به کاربر از بین برود. بسیاری از مواردی که در هنگام سرویس موتور رخ می‌دهد به‌دلیل باقی ماندن جریان الکتریکی در مدار است.

پس از قطع برق بهتر است چند دقیقه صبر شود تا خازن‌ها و مدار داخلی کاملا تخلیه شده و موتور از هر نظر در وضعیت ایمن قرار گیرد.

مرحله دوم: باز کردن بدنه دستگاه و دسترسی به محفظه موتور

در این مرحله باید قاب اصلی جاروبرقی باز شود. بسته به مدل ممکن است پیچ‌ها در قسمت زیرین، کناره یا پشت بدنه قرار گرفته باشند. پس از باز شدن قاب معمولا موتور درون یک محفظه پلاستیکی یا فلزی قرار دارد که آن هم باید با دقت باز شود. نکته مهم این است که هرگونه فشار یا ضربه به این بخش می‌تواند باعث جدا شدن اتصالات یا شکستگی فنرهای نگهدارنده ذغال شود.

مرحله سوم: بررسی وضعیت ذغال‌های قدیمی از نظر طول، سلامت و حرکت فنر

بعد از دسترسی به موتور باید ذغال‌ها بررسی شوند. ذغال‌ها معمولا در دو طرف کلکتور قرار دارند و به وسیله یک فنر فشار لازم را حفظ می‌کنند. اگر طول ذغال کمتر از حد استاندارد شده باشد یا فنر فشار کافی نداشته باشد موتور دچار قطع و وصل جریان شده و جرقه زدن موتور جاروبرقی اتفاق می‌افتد.

در این مرحله باید به وجود شکستگی، لب‌پریدگی، گرفتگی حرکت یا سوختگی منفرد نیز توجه شود زیرا هر کدام از این موارد نشان‌دهنده لزوم تعویض ذغال است.

مرحله چهارم: خارج کردن ذغال معیوب از محفظه نگهدارنده

در این مرحله باید ذغال‌های قدیمی از جایگاه خود بیرون آورده شوند. بیرون کشیدن ذغال باید بسیار آرام انجام شود، چون معمولا این قطعه بسیار شکننده است و ممکن است هنگام جدا کردن خرد شود. باید مراقب بود که فنر نگهدارنده آسیب نبیند، زیرا عملکرد صحیح ذغال جدید به سلامت همین فنر بستگی دارد. تجربه تعمیرکاران نشان می‌دهد که فشار بیش‌ازحد یا خم کردن اشتباه نگهدارنده باعث خرابی کل سیستم ذغال‌گیری می‌شود.

مرحله پنجم: نصب ذغال جدید با دقت کامل و تطابق مدل

ذغال جدید باید دقیقا مطابق با مدل موتور انتخاب شده باشد. تفاوت در طول، سطح تماس، ضخامت یا جنس می‌تواند باعث ایجاد جرقه‌های غیرطبیعی در کلکتور شود. بعد از انتخاب ذغال مناسب باید آن را در مسیر دقیق خود قرار داد تا بدون کوچک‌ترین انحراف در سطح کلکتور بنشیند.

فشار فنر در این مرحله باید بررسی شود فنری که بیش از اندازه فشار بیاورد، باعث سایش سریع و ایجاد جرقه می‌شود و فنری که فشار کم داشته باشد، موجب قطع و وصل جریان خواهد شد.

مرحله ششم: بستن دوباره موتور، مونتاژ بدنه و انجام تست نهایی

در آخرین مرحله باید موتور به همان حالت اولیه بسته شود و تمامی اتصالات به‌صورت دقیق سر جای خود قرار گیرند. پس از بستن کامل بدنه جاروبرقی باید برای چند دقیقه روشن شود تا ذغال جدید به‌اصطلاح جا بیفتد و با سطح کلکتور هماهنگ شود.

در این مرحله ممکن است مقدار بسیار کمی جرقه طبیعی مشاهده شود اما این حالت نباید طولانی یا شدید باشد. اگر بعد از چند دقیقه، جرقه زدن، بوی سوختگی یا کاهش قدرت مکش ادامه داشت احتمال وجود مشکل در آرمیچر، استاتور یا کلکتور وجود دارد و نیاز به بررسی تخصصی خواهد بود.

بررسی دلایل دیگر جرقه زدن موتور جاروبرقی

1. به‌جز ذغال عوامل دیگری می‌توانند باعث جرقه زدن موتور جاروبرقی شوند و یکی از این موارد خرابی بلبرینگ است. زمانی که بلبرینگ دچار خوردگی یا گیرکردگی شود چرخش شافت موتور یکنواخت نخواهد بود و این ناهماهنگی باعث فشار ناگهانی بر کلکتور می‌شود. چنین فشاری نه‌تنها جرقه تولید می‌کند بلکه در درازمدت باعث آسیب جدی به آرمیچر خواهد شد.
2. آرمیچر نیم‌سوز یکی دیگر از موارد مهم است. زمانی که سیم‌پیچ‌های آرمیچر دچار اتصال یا سوختگی جزئی شوند موتور جریان یکنواخت دریافت نمی‌کند و جرقه‌های ریز و آبی‌رنگ ظاهر می‌شود. این جرقه‌ها معمولا همراه با بوی سوختگی یا کاهش قدرت مکش هستند.
3. در برخی موارد خرابی بالشتک نیز نقش دارد. بالشتک نیم‌سوز یا دارای اتصال باعث ایجاد میدان مغناطیسی ناپایدار می‌شود و همین موضوع منجر به لرزش، جرقه و حتی خاموش شدن ناگهانی دستگاه می‌شود.
4. نوسانات برق، گرد و غبار داخل موتور و اتصالی در سیم‌کشی از دیگر عواملی هستند که هرکدام به نحوی عملکرد موتور را مختل کرده و پدیده جرقه زدن را ایجاد می‌کنند.

جاروبرقی جرقه می‌زند و خاموش می‌شود چه باید کرد؟

در صورتی که موتور جاروبرقی جرقه می‌زند و سپس خاموش می‌شود معمولا ترکیبی از دو عامل وجود دارد؛ افزایش دما و فعال شدن ترموفیوز یا ایجاد اتصال داخلی در سیم‌پیچ‌ها که کدام می‌تواند باعث جرقه شود. هنگامی که موتور بیش‌ازحد گرم شود سیستم حفاظتی داخلی برای جلوگیری از سوختن کامل موتور جریان را قطع می‌کند.

این حالت معمولا زمانی رخ می‌دهد که ذغال تمام شده باشد یا موتور تحت فشار زیاد قرار گرفته باشد. اگر بعد از خاموش شدن موتور بلافاصله دوباره روشن نشود باید چند دقیقه صبر کرد تا خنک شود اما روشن کردن مجدد بدون رسیدگی به علت جرقه می‌تواند به سوختگی شدیدتر منجر شود. در این شرایط باز کردن موتور و بررسی ذغال، بالشتک‌ها، کلکتور و اتصال سیم‌پیچ‌ها ضروری است.

کاهش قدرت مکش همراه با جرقه زدن موتور

وقتی کاهش قدرت مکش همراه با جرقه زدن دیده شود این حالت غالبا نشان‌دهنده ناهماهنگی بین توان مکانیکی و توان الکتریکی موتور است. خرابی آرمیچر یا نیم‌سوز شدن استاتور معمولا باعث افت توان مغناطیسی می‌شود و جاروبرقی نمی‌تواند قدرت مکش سابق را ایجاد کند.

در این حالت حتی اگر ذغال جدید نصب شود مشکل حل نخواهد شد زیرا آسیب در بخش اصلی موتور است. چنین شرایطی معمولا با بوی سوختگی، داغ شدن بیش از حد و لرزش همراه است.

نکات ایمنی مهم هنگام مواجهه با جرقه در جاروبرقی

جرقه زدن مخصوصا اگر شدید باشد، هشداری جدی است و باید با نهایت دقت با آن برخورد کرد. اولین و مهم‌ترین کار قطع کردن برق دستگاه است زیرا ادامه استفاده می‌تواند به سوختن موتور، اتصالی شدید یا آتش‌سوزی منجر شود.

پس از قطع برق نباید موتور را بلافاصله لمس کرد زیرا امکان وجود گرمای زیاد یا شارژ الکتریکی در قطعات وجود دارد. بررسی بدنه، بوی سوختگی و محل دقیق جرقه باید با دقت انجام شود و اگر جرقه در ناحیه کلکتور یا آرمیچر رخ داده باشد تعمیر آن فقط باید توسط متخصص انجام شود.

پیشگیری از جرقه زدن موتور جاروبرقی با نگهداری صحیح

برای جلوگیری از جرقه زدن موتور جاروبرقی باید نگهداری صحیح رعایت شود. تمیز کردن منظم فیلترها باعث می‌شود موتور تحت فشار قرار نگیرد. استفاده از محافظ برق از بروز نوسانات ناگهانی جلوگیری می‌کند.

تعویض به‌موقع ذغال‌ها، خالی کردن کیسه قبل از پر شدن کامل و سرویس دوره‌ای موتور از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند از بروز مشکلات جدی جلوگیری کنند.

نباید اجازه داد رطوبت، گرد و غبار زیاد یا اجسام خارجی وارد موتور شود، زیرا هرکدام از این عوامل باعث خراب شدن کلکتور و آرمیچر خواهند شد.

علت جرقه زدن موتور جاروبرقی در برندهای مختلف

در برندهای مختلف اعم از پاکشوما، سامسونگ، ال‌جی یا بوش علل اصلی جرقه زدن تفاوت چندانی ندارد. تفاوت برندها بیشتر در کیفیت ساخت و عمر قطعات است. به همین دلیل علل اصلی شامل فرسودگی ذغال، نیم‌سوز شدن آرمیچر، خرابی کلکتور، نوسان برق، اتصالی داخلی و داغ شدن بیش از حد است.

نتیجه‌گیری

جرقه زدن موتور جاروبرقی یکی از مهم‌ترین نشانه‌های خرابی داخلی موتور است که معمولا از فرسودگی ذغال آغاز می‌شود و در صورت بی‌توجهی می‌تواند به خرابی‌های بزرگ‌تری مانند نیم‌سوز شدن آرمیچر یا سوختگی استاتور تبدیل شود.